Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

Mazowiecki Szlak Tradycji to wyjątkowy projekt realizowany przez samorząd województwa mazowieckiego. Jest wyjątkowy, bo jest na nim już ponad 200 punktów na całym Mazowszu. To nie tylko historyczne obiekty, miejsca związane z lokalnymi tradycjami, ale także ludzie tworzący kulturę Mazowsza czy tradycyjne regionalne potrawy.

Na szlaku spotkasz twórców, którzy z pasją uprawiają tradycyjne formy rękodzieła. Możesz ich zaprosić na warsztaty, zamówić u nich przedmioty, które wykonują, lub zaangażować ich do współpracy przy projektach artystycznych.

Ścieżki prowadzą także do świata tradycyjnej muzyki i tańca. Na szlaku znajdziesz informacje, jak skontaktować się z kapelami, zespołami czy solistami. Możesz ich zaprosić do wzięcia udziału w koncercie, potańcówce, warsztatach, nagraniach.

Na smakoszy regionalnej kuchni czekają wytwórcy tradycyjnych produktów. Możesz u nich skosztować i zamówić kulinaria wytwarzane tradycyjnymi metodami według starych receptur.

Mazowsze to kraina drewnianych kościołów. Fascynujące historie tych świętych przybytków, okraszone zapachem starego drewna i kadzidła, czekają na odkrywców mniej znanych zabytków. Na stronie szlaku znajdziesz informacje o godzinach otwarcia kościołów i kontakt do ich opiekunów.

Ścieżki wiodą także do szczególnych miejsc i ludzi skoncentrowanych na ochronie i zachowaniu tradycyjnej kultury – do muzeów, skansenów, właścicieli prywatnych kolekcji, instytucji i organizacji pozarządowych. Możesz odwiedzić te miejsca, skorzystać z propozycji projektów edukacyjnych, nawiązać ciekawą współpracę z ludźmi przepełnionymi zaangażowaniem i wiedzą w obszarze ochrony naszego dziedzictwa.

Ścieżki tematyczne

Mazowiecki Szlak Tradycji jest podzielony na sześć ścieżek tematycznych: rękodzieło, muzyka i taniec, architektura wiejska, kulinaria, miejsca oraz wydarzenia.

Rękodzieło – dzisiejsi mazowieccy twórcy są najczęściej kontynuatorami swoich rodzinnych tradycji. Zdarza się także, że zajmują się rękodziełem z zamiłowania i chęci spróbowania swoich sił. Niegdyś było ono w tradycyjnej kulturze zwykłą koniecznością. Gospodarka nie była zmechanizowana, nie istniał rynek rozwiniętych dóbr konsumpcyjnych, gospodarstwa wiejskie charakteryzowała samowystarczalność wynikająca zarówno z braku środków na zakup towarów z zewnątrz, jak i z pewnego rodzaju izolacji.

Muzyka i taniec – obszar województwa mazowieckiego obejmuje kilka regionów znacznie odmiennych kulturowo. Samo Mazowsze jest krainą historyczną, położoną w środkowym biegu Wisły oraz dorzeczu jej dopływów w centralnej oraz północno-wschodniej Polsce. W wyniku przemian ustrojowych i związanych z tym zmian administracyjnych do województwa mazowieckiego włączono region podlaski na wschodzie, ziemię sandomierską będącą częścią Małopolski oraz Radomszczyznę. W efekcie mamy do czynienia z różnymi tradycjami muzycznymi, stanowiącymi bogactwo regionalnej kultury.

Architektura wiejska – wiek XVIII oraz początek XIX stulecia charakteryzowały się wzmożonym ruchem budowlanym, stąd na obszarze województwa mazowieckiego spotkamy ogromną różnorodność zabytków, także w obrębie architektury drewnianej. Zachowało się jeszcze kilka tysięcy tego typu obiektów, a wśród nich miejskie i wiejskie domy, zabudowania gospodarcze i użytkowe – spichlerze, stodoły czy ostatnie drewniane wiatraki.

Kulinaria – każdy region, subregion, wieś, a nawet rodzina mają swoje tradycyjne, ulubione potrawy, wykonywane według sprawdzonych receptur. Niektóre z nich są rodowymi tajemnicami, przekazywanymi z pokolenia na pokolenie – można poznać ich smak, jednak przepis nie zostanie nam udostępniony. Ostatnio powraca się do lokalnych tradycji, ważna staje się wspólnotowość. Wzrosła także świadomość tego, co jemy, pojawiły się programy promujące zdrową żywność, doceniane są produkty wytwarzane z lokalnych odmian oraz pochodzące z ekologicznych gospodarstw i upraw.

Miejsca – niewielkie zagrody, wielohektarowe skanseny, państwowe muzea, różnorodne kolekcje gromadzone we własnych domach, ośrodki kultury i placówki prowadzone przez organizacje pozarządowe. Wszystkie te miejsca łączy jedna idea – służą ochronie dziedzictwa. Rozsiane po terenie całego województwa, tworzą regionalną mozaikę jego kulturowych odcieni. Odwiedzając je, poznajemy świat, który istniał kiedyś, który się zmieniał, przeobrażał, dopasowywał do nowych czasów w swoisty dla niego sposób.

Wydarzenia – przez cały rok, często zgodnie z rytmem pór roku, świąt i prac gospodarskich, w różnych punktach na terenie Mazowsza mają miejsce ciekawe wydarzenia skupione wokół regionalnych tradycji. Dzieje się wiele, a niektóre z przedsięwzięć są doprawdy godne polecenia. W tym roku przez pandemię koronawirusa wydarzeń jest niestety mniej, ale wiele odbywa się też online.

Trasa szlaku za każdym razem inna

Najciekawsze w Mazowieckim Szlaku Tradycji jest to, że żadna ścieżka, żadna trasa, którą pokonamy, nie musi się powtarzać. Kluczem jest odwiedzenie strony internetowej projektu – www.mazowieckiszlaktradycji.com. Tam znajdziemy opisy wszystkich elementów mazowieckiej tradycji – lokalizacje i opisy najciekawszych miejsc, kalendarz wydarzeń, prezentację lokalnych rękodzielników czy zespołów muzycznych i tanecznych. Wszystkie, podzielone na kategorie, są zamieszczone na interaktywnej mapie dostępnej na stronie. Na mapie wybieramy i zaznaczamy interesujące nas miejsce i dodajemy do planera podróży. W ten sposób łatwo i szybko możemy zaplanować dowolnej długości wycieczkę po Mazowszu – jednodniową do lokalnych rękodzielników albo trwającą dłużej, obejmującą nocowanie w gospodarstwach agroturystycznych u lokalnych gospodarzy, próbowanie tradycyjnych potraw Mazowsza czy podziwianie zabytków naszego regionu.

Mazowiecki Szlak Tradycji możemy zwiedzać również w formie gry. Przygotowano cztery gry terenowe, których uczestnicy po drodze muszą rozwiązywać zagadki, aby poznać hasło. Questy są cztery: „O życiu w wiejskiej zagrodzie”, „O koniu w gospodarce wiejskiej”, „Tradycyjne wiejskie zajęcia” oraz „Kurpiowska sztuka ludowa”. Ulotki niezbędne do gier terenowych pobierzemy ze strony Mazowieckiego Szlaku Tradycji.

Dziedzictwo kulinarne Mazowsza

Nie ma jednego, sztandarowego mazowieckiego produktu kulinarnego. Jest ich wiele. Dzięki temu można docenić niezwykłą obfitość i różnorodność dziedzictwa tego regionu w dziedzinie kulinariów. W obrębie obecnego województwa mazowieckiego znajdują się ziemie o odmiennych tradycjach, nie tylko kulinarnych – to krainy o zróżnicowanym kolorycie, spadkobierczynie bogatej lokalnej tożsamości. Jest i „rdzenne Mazowsze”, Mazowsze Północne (tzw. Stare Mazowsze), Podlasie, a także część Małopolski.

Najbardziej wyraziste etnograficznie są w tych granicach Kurpie, do dzisiaj podkreślające swą odrębność w wielu dziedzinach (takich jak strój i przywiązanie do swych tradycji kulinarnych). Inne regiony województwa również posiadają swoje bogactwo wyrażane poprzez kontynuowane pokoleniowo tradycje związane z pożywieniem, sposobem jego produkcji, przygotowywania, doboru składników i podania. Każdy region, subregion, wieś, a nawet rodzina mają swoje tradycyjne, ulubione potrawy, wykonywane według sprawdzonych receptur. Niektóre są rodzinnymi tajemnicami, przekazywanymi z pokolenia na pokolenie, można zatem poznać ich smak, jednak przepis nie zostanie nam udostępniony.

Czasy globalizacji sprzyjają także glokalizacji. Powraca się do lokalnych tradycji, ważna staje się wspólnotowość wyrażana na różne sposoby, np. poprzez dzielenie się doświadczeniem i dziedzictwem kulinarnym podczas festynów, kiermaszów i biesiad. W ostatnich latach wzrosła świadomość żywieniowa, pojawiły się programy promujące zdrową żywność, zaczęto doceniać produkty pochodzące z lokalnych odmian roślin i ekologicznych gospodarstw, które w produkcji warzyw i owoców nie używają środków ochrony roślin. Ten trend pojawił się także z tęsknoty za smakami dzieciństwa, gdy w nadmiarze zaczęła nas otaczać żywność wysoko przetworzona, ogólnodostępna, o powtarzalnych i dostępnych dla wszystkich smakach. Dziedzictwo kulinarne ma ścisły związek z zachowaniem biologicznej różnorodności w rolnictwie. A dla nas, konsumentów, znaczy to tyle, co smaczniej i zdrowiej się odżywiać.

Utworzono Polską Izbę Produktu Regionalnego, która jest organizacją zrzeszającą producentów. Jej rolą jest zbudowanie – przy współpracy z administracją rządową i samorządową – polskiego systemu dla produktów tradycyjnych i regionalnych na wzór krajów Unii Europejskiej. Chodzi o to, by takie produkty były zawsze wytwarzane głównie przez konkretnych producentów i sprzedawców lub organizacje ich reprezentujące. Ważną rolą społeczną izby jest jak najszersze dotarcie do konsumentów w celu zwiększenia świadomości roli tych produktów dla zdrowia, tradycji i gospodarki krajowej. PIPR od 2000 r. pod patronatem Marszałka Województwa Mazowieckiego organizuje konkurs „Nasze kulinarne dziedzictwo”. Nagrodą główną jest Perła, a częstymi laureatami są producenci z województwa mazowieckiego.

Wytwarzane produkty są związane z typem gospodarki na danym obszarze, zamożnością, kulturą, upodobaniami smakowymi. W ciągu kilkunastu lat działania PIPR udało się zidentyfikować i opisać (wykonać więc także pracę dokumentacyjną) tradycyjne mazowieckie produkty, które lokalne społeczności nadal wyrabiają. Należą do nich np. kurpiowskie piwo kozicowe, fafernuchy czy rejbak, chleb na zakwasie, a także mazowieckie sójki, sery, podlaska czarna kiszka i kiełbasy czy korowaj weselny. Wśród tych smacznych i zdrowych produktów są też jajka od kury zielononóżki, orkisz, śliwa, jabłka, gruszki. Pośród producentów można wymienić: pszczelarzy z Kurpi i znad Bugu, grójeckich sadowników, właścicieli gospodarstw ekologicznych z różnych części województwa, rolników, hodowców bydła i trzody (m.in. krowy czerwonej polskiej i świni złotnickiej). Żywność tradycyjną wytwarzamy niejednokrotnie również my sami, bazując na własnych lub sprawdzonych produktach, korzystając z rodzinnych lub lokalnych przepisów.

Produkty regionalne są rejestrowane w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi. W województwie mazowieckim do tej pory na ministerialne listy wpisano 87 produktów. Należy się spodziewać, że pojawią się kolejne. Sposoby wytwarzania określonych produktów mają też szansę znaleźć się na liście Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, która nadaje tradycji kulinarnej właściwą, wysoką rangę.

Dzięki sile, jaka tkwi w podtrzymywanych na Mazowszu tradycjach kulinarnych, możemy wciąż z radością i przekonaniem o ich wyjątkowości rozkoszować się dawnymi smakami.

Partnerem cyklu Mazowsze znane i nieznane jest Samorząd Województwa Mazowieckiego

Mazowsze. Serce PolskiMazowsze. Serce Polski mazovia.pl

Artykuł otwarty w ramach bezpłatnego limitu

Wypróbuj prenumeratę cyfrową Wyborczej

Nieograniczony dostęp do serwisów informacyjnych, biznesowych,
lokalnych i wszystkich magazynów Wyborczej.